MEĐUNARODNI STANDARDI KVALITETA

Pod pojmom standard podrazumijeva se niz precizno i sažeto datih definicija, tehničkih specifikacija, kriterijuma, mjera, karakteristika i pravila koja opisuju materijale, proizvode, procese i sisteme. Cilj je da se standardi internacionalizuju, odnosno da ih prihvate sve zemlje svijeta jer se time dobija mogućnost za bolju razmjenu roba, otvaranje tržišta, te jednake šanse za poslovanje.

Međunarodna organizacija za standardizaciju, ISO (International Organisation for Standardisation) je najveća svjetska institucija za razvoj standarda, koja je formirana i počela sa radom februara 1947. godine prema zaključku Londonske konferencije, a prvi međunarodni ISO standard objavljen je 1951.godine. ISO predstavlja mrežu nacionalnih instituta u 156 zemalja na bazi: jedan član – jedna zemlja, sa sjedištem u Ženevi u Švajcarskoj odakle se cijeli sistem koordiniše. ISO predstavlja organizaciju u kojoj se konsenzus postiže na bazi rješenja koja odgovaraju zahtjevima kako poslovnih, tako i drugih interesnih grupa kao što su potrošači ili državna uprava.

Privredni subjekti organizacije imaju potrebu, a nekad i obavezu, da dokažu da je njihovo poslovanje u skladu sa odgovarajućim standardima.

U cilju certifikacije implementiranog sistema menadžmenta od strane nezavisnih organizacija,  uspostavljene su brojne ustanove za certifikacijy koje daju potvrdu o ispunjenju uslova propisanih standardima.

Danas se u organizacijama širom svijeta primjenjuje pojedinačno i/ili zajedno, veći broj standarda i koncepata za različite menadžment sisteme u organizaciji. Najviše ih je razvijeno i primjenjeno u oblasti menadžmenta kvalitetom. Može se konstatovati da je model QMS (Quality Management System- menadžment sistema kvalitetom) bio baza za razvoj velikog broja ostalih modela.

U daljem tekstu navedene su osnovne informacije o najvažnijim standardima u poslovanju.

Serija standarda ISO 9000

Seriju standarda ISO 9000 čini više međunarodnih standarda za organizaciju i upravljanje, sa nizom uputstava za implementaciju i upravljanje (menadžment) sistemom kvaliteta organizacije, propisujući pri tom kriterijume pojedine funkcije u preduzeću. Seriju standarda 9000 čini:

  • ISO 9000:2015 koji sadrži osnovne pojmove,
  • ISO 9001:2015 koji postavlja kriterijume za sistem menadžmenta kvalitetom,
  • ISO 9004:2009 koji ima za cilj da sistem menadžmenta kvalitetom bude efikasniji i
  • ISO 19011:2011 koji postavlja smjernice za internu i eksternu provjeru QMS-a.

Serija standarda za izgradnju i upravljanje sistemima kvaliteta pojavila se 1987. godine i do sada je doživjela četiri revizije od kojih je zadnja izvršena 2015.godine. Da bi se standardi tačno razlikovali, obično se uz standard dodatno stavi oznaka godine nastanka. Na primjer, ISO 9001:1994 i ISO 9001:2000 označavaju isti standard iz dva različita perioda nastanka.

Standardi o kojima je riječ, uspjeh organizacije usko vezuju za kvalitet, pri čemu kvalitet posmatraju u obliku opšte važećih principa poslovanja. Jedna od osnovnih odrednica ovih standarda je da efikasnost organizacije u najvećoj mjeri zavisi od sposobnosti i volje ljudskog faktora. Ova vrsta standarda se može koristiti u svakoj organizaciji bez obzira na djelatnost i broj zaposlenih. Njegova primjena utiče na bolju efikasnost, uštede resursa i povećanje profita. Pored toga ISO 9001 poboljšava motivaciju, proširuje poslovne mogućnosti i, na kraju, zadovoljstvo krajnjeg potrošača. Osnovna pretpostavka je da sprovedena standardizacija organizacije i upravljanja daje standardan proizvod.

QMS koga je međunarodna organizacija za standardizaciju definisala kao „koordinisane aktivnosti za vođenje organizacije i upravljanje istom”, postavlja odgovarajuće zahtjeve pred  menadžment organizacije koji, ako se obezbijede, treba da imaju za rezultat kvalitetan proizvod, uslugu i povjerenje među poslovnim partnerima. Standardi nisu obavezujući, ali na tržištu gdje postoji višak proizvoda i oštra konkurencija, postavljaju se kao imperativ.

Uspostaviti transparentan sistem upravljanja kvalitetom znači:

  • dokumentovati sistem kvaliteta: uraditi poslovnik, propisati procedure i uputstva za rad,
  • voditi evidenciju kao dokaz o sprovođenju sistema kvaliteta i
  • vršiti stalna poboljšanja sa ciljem otklanjanja nedostataka i budućih poboljšanja procesa

što sve ima za cilj kvalitetan proizvod koji će omogućiti da organizacija bude dugoročno efikasna.

Dakle, opšti značaj standarda serije ISO ogleda se u sljedećem:

  • razvoj, proizvodnja i snabdijevanje proizvodima i uslugama su efikasniji, sigurniji i „čistiji“,
  • olakšava se trgovina između zemalja i postaje pravednija,
  • vlade se obezbjeđuju sa tehničkom bazom za zdravstvenu, sigurnosnu i ekološku legislativu i ocjenu usaglašenosti i
  • obezbjeđuju se rješenja za zajedničke probleme.

Osim toga standardi omogućuju:

  • razmjenu tehnoloških prednosti i dobrih praksi,
  • širenje inovacija i
  • sigurnost potrošača i korisnika i uopšteno proizvoda i usluga.

Realna očekivanja od serije standard ISO 9000 su:

  • poboljšana interna komunikacija u poslovnom subjektu,
  • smanjenje neproduktivnog vremena,
  • povećanje efikasnosti poslovanja,
  • pomaže u pridobijanju povjerenja kupaca i
  • predstavlja temelj za nadogradnju sistema upravljanja u poslovnom subjektu.

Serija standarda ISO 9000:

  • nije „lijek za sve bolesti”,
  • ne propisuje recept kako raditi,
  • ne zamjenjuje standarde proizvoda,
  • certifikat ne obezbeđuje uspješnost poslovnog subjekta i
  • ne garantuje opstanak poslovnog subjekta na tržištu.

ISO 9001:2015 minimum zahtjeva za sistem upravljanja kvalitetom u organizaciji

U okviru serije standarda ISO 9000 posebno je interesantan standard ISO 9001:2015 koji predviđa minimum zahtjeva koje organizacija (poslovni subjekt) mora da ispuni da bi bila certifikovana.

Suština zahtjeva ogleda se u sljedećem: uspostavljanje, dokumentovanje i provođenje postupaka definisanih dokumentima sistema kvaliteta, za rezultat imaju sistem kvaliteta koji u svom središtu ima ugrađene zahtjeve kupca i zakonske propise. Tako uspostavljen sistem kvaliteta stalno povećava svoju efikasnost, provodi postupke mjerenja zadovoljstva kupca i preduzima potrebne mjere da se zadovoljstvo kupca ostvari i stalno unapređuje.

ISO 14000 Sistem menadžmenta zaštite životne sredine

ISO 14000 sistem zaštite životne sredine obezbjeđuje praktične alate za preduzeća i organizacije svih vrsta koji žele da budu odgovorni za životnu sredinu.

ISO 14001:2015 i njegovi podržavajući standardi, kao što je 14006:2011, fokusiraju se na sisteme životne sredine kako bi dostigli gore navedeno. Ostali standardi iz ove porodice fokusiraju se na specifične pristupe kao što su auditi, komunikacija, označavanje i analiza životnih ciklusa, kao i ekološki izazovi poput klimatskih promjena. Cilj ovog standarda su kontinuirani uticaji na smanjenje zagađenja životne sredine. Proizvodi koji su rezultat takvog procesa imaju značajnu konkurentsku prednost.

Koristi koje preduzeće dobija uspostavljanjem ovog stanadarda:

  • smanjenje troškova u smislu ekonomičnijeg i ispravnijeg korišćenja prirodnih resursa, te ispravno odlaganje otpada,
  • osiguranje preventivnih mjera u slučaju ekoloških katastrofa,
  • poboljšanje zdravlja,
  • poboljšanje odnosa sa lokalnom zajednicom,
  • lakše provođenje zakona,
  • stalno usavršavanje u vezi sa zaštitom životne sredine,
  • konkurentska prednost na domaćem i ino tržištu i
  • poboljšanje opšteg imidža organizacije.

HACCP - sistem kontrole procesa proizvodnje i distribucije prehrambenih proizvoda

Sistem HACCP (Hazard Analysis Critical Control Point) predstavlja sistem kontrole procesa, proizvodnje i distribucije prehrambenih proizvoda. Ovaj sistem omogućava identifikovanje i procjenu svih mogućih opasnosti u proizvodnji prehrambenih proizvoda, mjere za njihovo sprečavanje i kontrolu, te obezbjeđuje da se te mjere uspješno provode.

HACCP je sistem koji se može upotrijebiti kao niz postupaka za kontrolu procesa i osjetljivih tačaka u lancu proizvodnje hrane, sa krajnjim ciljem da potrošač konzumira namirnicu u stanju i na način koji će biti bezbjedan po njegovo zdravlje.

Ovaj sistem se primjenjuje od 70-tih godina, prihvatila ga je Svjetska zdravstvena organizacija (WTO), a u Evropskoj uniji je obavezujući za sve poslovne subjekte koji se bave proizvodnjom i distribucijom hrane (852/2004/EC).

ISO 22000 Menadžment bezbjednosti hrane

ISO 22000 predstavlja porodicu međunarodnih standarda koji se odnose na menadžment bezbjednosti hrane. ISO 22000:2005 je prvi međunarodni standard za menadžment bezbjednosti hrane izdat 2005. godine. S obzirom na to da sistem HACCP nije mogao da se primjeni na velike proizvodne ili prodajne lance i da bez ISO 9001 nije mogao uspješno da funkcioniše, došlo je do potrebe za razvijanjem novog standarda za ovu oblast koji integriše HACCP i ISO 9001. Ovaj standard je moguće primijeniti u svim oblastima koje se direktno ili indirektno tiču prehrambene industrije kao što su proizvodnja hrane za životinje, primarna proizvodnja, proizvodnja, prerada i skladištenje, distribucija i maloprodaja, zatim ugostiteljstvo i druge oblasti distribucije hrane potrošačima, uključujući i usluge. Osim na proizvođače hrane, standard se može primijeniti i na proizvođače mašina, ambalaže, sredstava za čišćenje i dezinfekciju, dodataka i ostalog u vezi poslovanja sa hranom.

ISO 27001 Sistem zaštite i bezbjednosti informacija

ISO 27001 je porodica standarda koja pomaže organizacijama da bezbjedno čuvaju informacije. Zaštita informacija, očuvanje njihove povjerljivosti, integriteta, odnosno cjelovitosti i raspoloživosti, postaje od primarne važnosti.

Serija standarda ISO/IEC 27000 daje jedan harmonizovani pristup upravljanju rizicima kojim su izložene informacione vrijednosti u organizaciji kroz razvoj, implementaciju i održavanje menadžment sistema za bezbjednost informacija. Slično ostalim standardima, sistem menadžmenta se može primjenjivati na klijente, organizacije i kompanije, zaposlene, saradnike, ali i društvo u širem smislu.

Uvođenjem standarda ISO 27001 dokazuje se odgovornost za bezbjednost i zaštitu informacija. Kada govorimo o zaštiti informacija, onda govorimo o tome da se one štite od svih i na svim nivoima organizacije.

OHSAS 18001 Sistem upravljanja zaštitom zdravlja i bezbjednošću na radu

OHSAS 18001 (Occupational Health and Safety Assessment Series) predstavlja sistem upravljanja zaštitom zdravlja i bezbjednošću na radu. Standard definiše strukturu organizacije, planiranje, odgovornost, procedure i resurse za  razvoj, primjenu, ostvarenje i održavanje politike  zaštite zdravlja i bezbjednosti na radu.

Implementacijom ovog standarda doprinosi se znatnom smanjenju povreda na radu i poboljšanju radnih uslova. Preduzeća koja imaju ovaj standard obavezna su da imaju lice za bezbjednost i zdravlje na radu, procjenu opasnosti na radu u pisanom obliku, vođenje knjiga o povredama na radnom mjestu, obučene i informisane zaposlene o zaštiti na radu i pružanju prve pomoći.

CE znak evropske usaglašenosti

Oznaka CE – znak evropske usaglašenosti („Conformitee Europeene“- evropska usaglašenost) je praktično deklaracija proizvođača da je njegov proizvod u skladu sa svim zdravstvenim i bezbjednosnim zahtjevima, te zahtjevima zaštite životne sredine iz evropskih direktiva koje se odnose na određene proizvode. Može se reći da je CE znak najbitniji uslov za izvoz proizvoda u EU.

Za razliku od standarda ISO 9001 koji se odnosi na preduzeće, CE znak se odnosi na određeni proizvod. CE znak na proizvodu je praktično deklaracija proizvođača i govori da je taj proizvod u saglasnosti sa EU direktivama novog pristupa i važećim standardima EU, te da je proizvod bezbjedan za upotrebu u smislu da ne ugrožava zdravlje ljudi,  zdravlje životinja i da je bezbjedan po okolinu. Može se reći da je CE znak na proizvodu njegov „pasoš“ za pristup tržištu EU.

Prednost postojanja CE znaka na proizvodu je u tome što je tom proizvodu omogućeno slobodno kretanje na tržištu EU i u nekim drugim zemljama. To znači da se proizvod pušta u prodaju ili upotrebu bez dodatnih nacionalnih ispitivanja. Zemlje članice ne mogu na svojoj teritoriji zabraniti, ometati ili ograničavati prodaju proizvoda koji imaju CE znak, osim ako odredbe direktive nisu pravilno primjenjene ili postoji određeni rizik koji nije obuhvaćen primjenjenom direktivom.

Znači, poslovni subjekti koji imaju sistem menadžmenta kvalitetom u skladu sa ISO standardima stiču povjerenje svojih kupaca u smislu da kvalitetna organizacija uvijek daje i kvalitetan proizvod, dok proizvodi sa CE znakom označavaju da je proizvod bezbjedan za upotrebu.

 

PROCES CERTIFIKACIJE

Certifikat ISO 9001 dokazuje kvalitet poslovanja i predstavlja veoma bitan dokument za ulazak na inostrano tržište. Certifikat nakon kontrole izdaje nezavisno certifikaciono tijelo, a obnavlja se na godišnjem nivou.

Certifikat o uvedenom standardu ISO 9001 na prvom je mjestu pokazatelj ili svjedočanstvo za kvalitet poslovanja i propusnica za ulazak na svjetsko tržište koje diktira i zadaje određene standarde.

Proces certifikacije podrazumijeva kompletnu provjeru sistema menadžmenta kvalitetom. Cilj je provjeriti da li organizacija ispunjava zahtjeve standarda koji su prethodno definisani odgovarajućom dokumentacijom. Provjera se vrši uvidom u zapise koji se vode u organizaciji i u suštini predstavljaju dokaze o ispunjenosti postavljenih zahtjeva po pojedinim dokumentima i tačkama standarda. Certifikaciju obavljaju za taj posao ovlaštene certifikacione kuće putem, najčešće, dva auditora – obučena i specijalizovana stručnjaka za provjeravanu oblast. Proces traje jedan do dva dana. Certifikacija košta različito od kuće do kuće i uglavnom je povezana sa brojem zaposlenih radnika.

Procesu certifikacije prethodi interna provjera koju obavljaju zaposleni u organizaciji, koji su prije toga prošli odgovarajuću obuku. Moguće je od certifikacione kuće zahtijevati i prethodnu provjeru kojom se ukazuje na eventualne propuste i usmjerava pažnja na važne detalje.

Sama priprema organizacije za certifikaciju traje od šest mjeseci do godinu dana. Institucije koje vrše certifikaciju moraju imati potrebne resurse i biti akreditovane na međunarodnom nivou.

Posjedovanje certifikata o uvedenim standardima obezbjeđuje našim preduzećima bolju poziciju na tržištu, međutim to nije jedina prednost njihovog uspostavljanja. Naime, kroz proces usvajanja standarda preduzeća uspostavljaju svoje interne standardizovane poslovne procese što ima za rezultat kvalitetne proizvode, bolju organizaciju rada i smanjenu mogućnost grešaka.

Dobijanjem certifikata, kao potvrde uvedenog međunarodnog standarda, ne završava se ovaj proces. Naprotiv, certifikacione kuće dolaze u redovne godišnje kontrole prilikom kojih može doći do recertifikacija, ali i do oduzimanja certifikata, što poslovne subjekte obavezuje da zadrže usvojeni standard kvaliteta od čega, na kraju, koristi imaju i proizvođači i potrošači.

U skladu sa odgovarajućom procedurom, poslovni subjekti vrše izbor certifikacione kuće kod koje žele da certifikuju sopstvene sisteme upravljanja kvalitetom, sisteme upravljanja zaštitom životne sredine, obezbijede CE znak za proizvode ili akredituju laboratoriju.

Konsultanti svojim klijentima treba da garantuju da će uspostavljen sistem upravljanja kvalitetom i drugi sistemi biti certifikovani bez obzira koja certifikaciona kuća bude angažovana.